امروز : ۱۳۹۷/۰۵/۳۱




آخرین اخبار

تبلیغات






ايران و عربستان چه بايد كرد؟

احسان قاسمي_ این نوشتار تلاش دارد نگاهی تحلیلی بر وقایع سیاسی پیش روی روزگارمان، داشته باشد. حقیقت اینست چرخه ی تحولات چنان تند و سیال ست که تحلیل گران تاریخی و سیاسی، مجبورند، دیدشان را مرتب بروز رسانی کنند. با توجه به ساختار اجتماعی - تاریخی ملت دولت های خاورمیانه، امروز می توانیم بطور نسبی، دسته بندی منطقه را به قرار زیر مشخص کنیم: الف.ائتلاف وهابی - سلطنتی برهبری عربستان. با هدف مهار و حتی حذف ایران شیعی از معادلات منطقه و ایفای نقشی پدرسالارانه. ب. هلال شیعی موسوم به مقاومت برهبری ایران. با هدف مهار اسرائیل، ایجاد کمربندی محکم تا دریای مدیترانه و مهار وهابیت .
اجازه دهید به ترتیب نگاهی به برنامه ها و راهبردهای هر کدام ازین دو محور داشته باشیم: 1- عربستان و ائتلاف عربی: روند قدت گرفتن جناح « سُدیری ها » بر علیه « شمرّی ها » با ولیعهد شدن محمد بن سلمان تکمیل و وی بزودی بعنوان اولین نسل سومی از دودمان سعود، قدرت را در حجاز بدست می گیرد. با برآمدن ترامپ معادلات منطقه‌ای به هم ریخته است. عربستان خشمگین از آمریکای باراک اوباما، حالا پشت خود را به آمریکا و اسرائیل گرم می‌بیند. مقامات سعودی که تا مرگ ملک عبدالله با محافظه کاری خاص نظام سعودی، ترجیح می دادند اگر قرار است جنگی با ایران در بیفتد این کار توسط آمریکا یا رژیم صهیونیستی باشد بطوریکه عبدالله بن عبدالعزیز شاه سابق سعودی که متعادل‌تر بود به بوش گفته بود « سر این افعی (ایران) را بکوبید خاورمیانه راحت خواهد شد. » در حال حاضر با روی کار آمدن محمد بن سلمان جسارت بیشتری در مقابل ایران با به کار بردن سیاست تهاجمی، در پیش گرفته اند. 
ترامپ نخستین رئیس جمهوری در تاریخ آمریکاست که در نخستین سفر خارجی خود به عربستان سفر کرده و این نشانه‌ای از رضایت خاطر واشنگتن از محمد بن سلمان در رأس قدرت است. نسل جوان جدید قدرت در ریاض خود را با ولیعهد امارات محمد بن زايد بن سلطان آل نهيان قدرتمند می‌بیند. به هر حال اینها توانستنه اند بسیاری از‌ کشور‌های مسلمان از جمله پاکستان اتمی را در ائتلافی ضد ایرانی گرد هم آورند. گرچه این به معنای هم سیاستی همه این چهل کشور با عربستان نیست اما اگر اوضاع دگرگون شود و در صورت تقابل خصمانه میان ریاض و تهران، می تواند برای ما که متحدینی قدرتمند در منطقه نداریم گران تمام شود. کار داعش بزودی و با تصرف موصل و رقه به سر خواهد رسید. سعودی ها نیک می‌دانند که با رفتن ترامپ ممکن است دیگر چنین فرصتی طلایی پیدا نکنند. لذا برآنند که تصفیه حساب با جمهوری اسلامی در همین دوران زمامداری ترامپ به گونه محسوس صورت گیرد. به هرحال آنچه قطعی به نظر می‌رسد این است که فضا برای رفع تنش میان ایران و عربستان به هیچ وجه مهیا نیست. نظام سعودی فوبیای ایرانی دارد. نخست اینکه : قدرت هسته یی ایران برای آنها مایه ی نگرانی ست. دوم: یک تصویر ذهنی از احیای امپراتوری قدیم ایران که قبل از اسلام و در زمان ظهور اسلام بر عمده منطقه تسلط داشت در حافظه ی تاریخی ایشان رسوب کرده است. سوم: نظام سعودی از منظر دینی و مذهبی نیز دولت ایران را به عنوان دولتی شیعی بهتر ازشاهنشاهی زرتشتی ساسانی نمیدانند و از طرفی سیاست مذهبی و ایدئولوژیک جمهوری اسلامی ایران که پیوسته در صدد نفوذ و تأثیر گذاری بر جوامع شیعه در کشورهای عربی ست نیز بر نگرانی عربستان وهابی و متحدینش می افزاید. چهارم: کامیابی های نظامی - سیاسی ایران در عراق، سوریه و یمن ایران را برای آنها ترسناکتر از هر زمان ساخته است. پنجم: تفکر سلفی - وهابی حاکم بر عربستان و بسیاری از حلقه ها و گروه های سیاسی –اجتماعی جوامع عربی از دیدگاه سلفیت، ایران شیعه را رافضی و رقیب متخاصم خود می پندارند. آنها با این نگاه و دیدگاه به هیچ صورت هژمونی تاریخی ایران را به خصوص به عنوان قدرتی اتمی نمی پذیرند. و اما در بعد فرامنطقه ای نیز، عربستان با عدم کنترل پروژه بحران سازی و پدید آوردن تعارض جدی با ایران به دنبال قرار دادن ایالات متحده در موقعیتی که کاخ سفید را در وضعیت آچمز سیاسی میان از دست دادن دستاوردهای برجام یا از دست دادن حافظ منافع خاورمیانه‌ای خود قرار خواهد داد.
از منظر دیگر بحران سازی ریاض در بعد داخلی نیز دارای دستاوردهای مهمی مانند متحد کردن نیروهای وفادار داخلی، همراه کردن نیروهای میانه رو و نهایتا سرکوب نیروهای مخالف داخلی خواهد بود که نمونه‌های آن را در سال‌های اخیر شاهد بوده ایم.
حاکمان عربستان برای نایل آمدن به اهداف فوق الذکر با نشانه گرفتن سوریه در پی اجرای تاکتیک ان پرایز در مقابل ایران بودند که واکنش ایران و ورود غیر منتظره روسیه به درگیری‌های خاورمیانه باعث برهم خوردن پیش بینی سعودی‌ها و شکل گیری تحولات به سود ایران در عراق و تا حدودی سوریه و به ویژه یمن شد که این اتفاق عربستان را در موقعیتی بدون بازگشت به سوی بحران آفرینی بیشتر راهی کرده است.
محمد بن سلمان به چه می اندیشد؟ برنامه ی او چیست؟ 
1- در حوزه ی اقتصاد: بنظر می رسد، اقتصاد سنگ زیربنای سیاست های عربستان نوین خواهد بود. محمد بن سلمان در نظر دارد، بزرگترین طرح خانه‌ تکانی اقتصاد عربستان از زمان تاسیس در سال 1932 میلادی تا کنون رونمایی کند. او قول داده وابستگی عربستان به درآمدهای نفتی را تا سال 2030 میلادی پایان دهد. همچنین از تصمیم حکومت سعودی برای ایجاد صندوق ثروت حاکمیتی به ارزش دو هزار میلیارد دلار در چارچوب طرح اقتصادی فراگیر برای کاهش وابستگی به نفت سخن گفته. عرضه ی پنج درصد سهم شرکت آرامکو برای تقویت بخش خصوصی و نیز صدور کارت سبز به اعراب و مسلمانان که این امکان را خواهد داد تا به مدت طولانی در عربستان زندگی کنند و کشورش درهای گردشگری را به روی تمام ملیت‌ها متناسب با ارزش‌ها و اعتقادات پادشاهی(وهابیت) باز خواهد کرد. اگر برنامه های انقلاب اقتصادی محمد بن سلمان عملیاتی شود، مطابق گزارش بلومبرگ، در سال 2030 میلادی، عربستان اقتصاد برتر منطقه و بیستم جهان خواهد شد. 
افزایش فاحش اختلاف اقتصادی ایران و عربستان، به معنای این است که سعودی ها می توانند در دورنمای بلند مدت، برتری خود بر ایران را ببینند. این برتری می تواند از حوزه اقتصاد فراتر رفته و با توجه به اهمیت اقتصاد در عرصه های سیاسی، روابط بین الملل ، نظامی و ... این حوزه ها را نیز شامل شود. حتی سعودی های مروج وهابیت، می توانند به مدد ثروت خود و شکاف ایجاد شده بین درآمد خود و ایرانیان، تبلیغ و ترویج فرقه وهابیت را در ایران شدت بخشند و بکوشند حتی جغرافیای مذهبی ایران و منطقه را نیز تغییر دهند.
2- در حوزه ی سیاسی - نظامی: محمد بن سلمان در نظر دارد، شبه جزیره عربستان را یکدست کند. سیطره سیاسی بر بحرین، حمله نظامی به یمن، و اخیرا تحریم و تهدید قطر در این راستا قابل تفسیرست. در سوریه و عراق نیز در نظر داشت با جنگ نیابتی، مانع از نفوذ فزاینده ایران شده و حزب الله لبنان را گرفتار کند. داعش، النصره، و جبهه ی آزاد یا هر گروه معارض دیگر توسط سعودی ها از برتری شیعیان بهتر قلمداد شد و برای اینکار میلیاردها دلار هزینه شد. در حالیکه ایران می رود برنده بازی در عراق و سوریه شود، عربستان، آمریکا را بیش از گذشته برای دخالت نظامی در سوریه تحت فشار قرار خواهد داد. دور از ذهن نیست بزودی شاهد دخالت نظامی آمریکا در سوریه باشیم. آنچه مهم است چگونگی پاسخ و مقابله ی روسیه در درجه ی اول و ایران در مرتبه بعدی خواهد بود. بن سلمان آرزو دارد، سوریه محمل آغاز برخورد نظامی آمریکا علیه ایران باشد تا خود با فراغ بال، عملیات نظامی در یمن و حتی قطر را سامان دهد. ولیعهد عربستان چندی قبل در مصاحبه با شبکه رسمی سعودی، در رابطه با ایران بطرز حیرت انگیزی صریح بود او گفت: « چگونه با رژیمی به تفاهم برسم در حالیکه او بر پایه یک ایده ئولوژی افراطی شکل گرفته. ایرانیان بدنبال تسلط بر همه ی مسلمانان و گسترش مذهب شیعه دوازده امامی و سیطره بر مکه و مدینه .... هستند. من چگونه با آنها به تفاهم برسم؟اگر مشکل ما با آنها اقتصادی، تجاری یا سیاسی باشد، با مذاکره قابل حل ست. چه نقاط اشتراکی مرا با این نظام پیوند خواهد زد؟ تقریبا هیچ نقاط مشترکی وجود ندارد. ما این نظام را آزمایش کردیم. آنها سر ما کلاه گذاشتند..... ما منتظر نمی مانیم تا درگیری در خاک عربستان شعله ور شود. بلکه می کوشیم تا نبرد در خاکشان یعنی ایران و نه عربستان باشد.» این صراحت بیان، بیانگر پارادایمی ست که نتایج عملی مصیبت بار آن دیر یا زود جهان اسلام را بیش از گذشته در هم خواهد پیچاند. قرارداد چند صد میلیاردی نظامی و اقتصادی عربستان با ایالات متحده در سایه ی رقص شمشیر، بمعنای فرزندخواندگی شبه جزیره خواهد بود. برپایه توافقات انجام شده حجم پولی که رژیم ریاض طی 10 سال آتی بابت خریدها و سرمایه‌گذاری‌های نظامی به طرف آمریکایی می‌پردازد به 500 میلیارد دلار خواهد رسید که معادل یک‌سوم درآمد نفتی پیش‌بینی شده سعودی‌ها طی دهه آتی خواهد بود. ولیعهد جدید، بسیار بر توانایی نیروی هوایی خود ایمان دارد. پس از اسرائیل، دومین نیروی هوایی مجهز و قدرتمند - با حدود یک هزار فروند - عربستان ست. بن سلمان معتقدست گسترش توانایی های این نیرو می تواند تا حد زیادی، ناتوانی نیروهای زمینی و دریایی را کاهش دهد. در این میان گزارشاتی در دست ست که نشان می دهد سلاح های اتمی پاکستان با برنامه ریزی و پول عربستان تهیه و پاکستان صرفا مکان نگهداری فرض می شود. برنامه ی کوتاه مدت و فوریتی نظام سعودی، مهار ایران از درون بصورت گسترش ناامنی، تحریک و فعال سازی گسل های قومی و مذهبی، بویژه در استان های مرزی مستعد، تحریک اقشار کم درآمد به نا آرامی های اجتماعی، تلاش برای بمغاک بردن برجام و تشدید تحریم های اقتصادی و ... خواهد بود.
ایران به چه می اندیشد؟ برنامه های او چیست و چه باید کرد؟
1- در حوزه ی اقتصاد: ما چاره ای جز زدودن موانع داخلی و خارجی رشد اقتصادی سریع نداریم. رشد اقتصادی کنونی، هر چند نسبت به دوران دولت قبل که حتی به منفی 5 درصد هم رسید، بهتر است ولی نمی تواند در بلند مدت، منجی ایران باشد. ما به رشد بالای 7 درصد نیاز بسیار ضروری ، حیاتی و تاریخی داریم.
البته رسیدن به این رشد، بسیار سخت است چرا که در جهان امروز، برای افزایش یک دهم درصدی رشد نیز باید برنامه های متعددی را سختگیرانه اجرا کرد . با این حال، هر چند سخت و حتی طاقت فرسا، ولی شدنی است و تمام امیدها هم به همین امکان است تا بتوانیم با "عملگرایی"، موازنه را به نفع خود کنیم.
«بهبود روابط خارجی»، «اصلاح ساختارهای داخلی اقتصاد» و «تعهد جدی و صادقانه دولت و مردم برای تحقق رشد اقتصادی و پذیرش خوب و بد آن »، گزاره هایی هستند که موجودیت ایران و زندگی ایرانیان، بدان ها بسته است و الّا به سرعت،ضعیف و ضعیف تر می شویم و در جنگل دنیا، توسط قوی تر ها حذف. دولت دکتر روحانی با تحقق برجام و « پرهیز عاقلانه از بازی با حاصل جمع صفر» توانسته زنجیر تحریم را از دست و پای اقتصاد ایران بگسلد. حفظ برجام اهمیتی بمراتب فراتر از انعقاد آن دارد. ایالات متحده اخیرا با شاه بخشی سعودی، انگیزه بالایی برای زوال عملی برجام دارد. سیگنال های ترامپ مبهم نیست. وظیفه ی دولت درین شرایط حساس، کنش عاقلانه و بهره از تمام ظرفیت های بین المللی برای بقای برجام است. نکته ی بعد بحران بیکاری ست که حل آن، خروج از رکود، جذب سرمایه خارجی و حفظ رشد اقتصادی بالای هفت درصدی ست. 
2- در حوزه سیاسی و نظامی:
در اینکه پارادایم حاکم بر سیاست بین المللی ایران ترکیبی از منافع ملی و آرمان های مذهبی و انقلابی ست،نمی توان تردید کرد. شرایط پیچیده منطقه، ترکیب کنشگران موثر سیاسی بویژه روسیه و آمریکا در خاورمیانه، ایجاب می کتد استراتژی ایران، مبتنی بر عقلانیت و هوشمندی باشد. بر این مبنا باختصار باید گفت: الف. ایران پنهان نمی کند که در تلاش برای ایجاد دالانی زمینی تامدیترانه ست چیزی که پنتاگون آن را به طور غیررسمی «هلال شیعی جدید» می‌نامد. اخیرا نگرانی‌های جدیدی در پنتاگون رخ داده و گفته می‌شود که ممکن است آمریکا وارد نبرد منطقه‌ا‌ی گسترده‌تر با سوریه و ایران شود. سخن از نقش روسیه در مناقشات موجود، سخت است. روس ها نشان داده اند که قابل اعتماد نیستند. باید درباره ی میزان پایبندی روسیه به حمایت از ایران در صورت دخالت نظامی عنقریب آمریکا در سوریه، محتاط بود. هر چند روسیه با توجه به نفوذ ناتو تا پشت میله های مرزی اش در اروپا، بشدت احساس نگرانی می کند. 
ب. افزایش توان بازدارندگی و حتی تهاجمی، بویژه موشکی باید با کمال قدرت و شتاب ادامه یابد. تقویت سامانه های دفاع هوایی برد بلند - با توجه به کهنه بودن ناوگان نیروی هوایی - باید با توان مضاعف عملیاتی شود. ج. وحدت و انسجام سیاسی و ملی در شرایط خطیر پیش رو، اساسی ترین نیاز این مقطع تاریخی است. ج. از ظرفیت وزارت امور خارجه برهبری دکتر ظریف بیش از پیش باید استفاده کرد. مذاکرات با معارضین سوری برای کم کردن فشار نظامی بر سوریه با قدرت پیگیری شود. د. تنگه ی باب المندب، پاشنه آشیل عربستان در معادلات سیاسی نظامی پیش روی است. در صورت بسته شدن تنگه ی هرمز به هر شکل و دلیل، باب المندب تنها راه صدور روزانه میلیون ها بشکه نفت عربستان خواهد بود. ه. لازم است سیاست مدارا با عربستان و پرهیز از تنش بیشتر ادامه یابد. ی. نزدیکی به ترکیه و قطر و جریان اخوانی می تواند از هیمنه و عرض اندام بیشتر عربستان بکاهد.
نتیجه :
بر روی کاغذ همه ی شرایط، زمینه ها و عوامل وقوع بحرانی بزرگ - اگر خوش بین باشیم نه آرماگدون - در خاورمیانه فراهم ست. این بستگی به اشتباه محاسباتی عوامل اجرایی دارد تا زبانه های آتش جنگ برپا شود. اگر نخواهیم پیش بینی ها و تحلیل حسنین هیکل - اندیشمند فقید مصری - را بپذیریم، اما توجه به بخش هایی از هشدارهای او برای نابودی سرمایه های مادی و معنوی دو قدرت برتر جهان اسلام یعنی ایران و عربستان ضرورت دارد. لزوم مدارا و عقلانیت از این جنبه اهمیت دارد که در چنين حالت پرتنشي، که ايران از جنبه عملياتي هنوز قدرت هسته اي نيست، ترامپ ممکن ست به راهبرد«سگ ديوانه» در برابر ايران متوسل شود. لذا ضرورت دارد استراتژی جمهوری اسلامی مبتنی بر اقتدار عقلانی تعریف و پیگیری شود، تا بتوان منافع ملی و تاریخی ایران را در منطقه را به شکلی مناسب حفظ نمود.
در پایان جا دارد یادآوری کنم: خاورمیانه نباید این جمله جان کیگان در کتاب تاریخ جنگاوری را فراموش کند که : « جنگ مفهومی جهانی ست که نوع و وسعتش توسط جوامعی که هزینه هایش را می پردازند تعیین می شود. »

 

اضافه کردن نظر

   کلیه حقوق این سایت متعلق به پایــــــگاه خبـــری تحلیــــلی "بـــــــاور مــــــــــــــــا"بوده و استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
پست الکترونیک : info@bavarema.ir

Template Design:Dima Group